Het Laatste Avondmaal van Dumas

In het Rijksmuseum in Amsterdam hangt een ongewoon en nogal raadselachtig Laatste
Avondmaal. Misschien dat ik het daarom wel zo mooi en bijzonder vind. Niet het klassieke,
vaak bombastische, maaltijdsgebeuren van Jezus met zijn 12 discipelen, maar een kwetsbare
en eenzame Jezus die met een paar eenvoudige pennenstreken in een palet aan zachte
lentekleuren is neergezet. Het monumentale werk van 2 meter hoog is van de hand van
kunstenares Marlene Dumas. Het museum ‘onthulde’ het schilderij op Witte Donderdag in
2013 toen het museum na een verbouwing weer werd opengesteld. Het doek was een gift
van een anonieme verzamelaar die vond dat dit werk het verdiende om tussen de andere
‘groten’ te hangen.

Dumas (1953) groeide op in de ‘wijnplaas’ van haar familie bij het Zuid-Afrikaanse Kuilsrivier
ten tijde van de apartheid. In 1976 verhuisde ze naar Amsterdam waar ze nog steeds woont
en werkt. In haar werk keert ze zich onder meer tegen de uitsluiting van mensen op basis
van ras en gender waarmee ze van huis uit zo vertrouwd was geraakt. ‘Drink, het is zijn
bloed, maar niet samen uit dezelfde beker’ zo typeert ze de Avondmaalsviering van de
Nederduitse Gereformeerde Kerk die ze als kind bezocht.

De Jezusfiguur zit alleen aan tafel, de discipelen zijn in geen velden of wegen meer te
bekennen. Jezus zit met de rug naar ons toegekeerd, maar dat weet je niet zeker, want je kijkt, transparant als Jezus is, zo door hem heen. Hij heeft geen gezicht, maar lijkt haast
dromend van ons weg te kijken. Boven zijn hoofd zweeft of drijft een wolk van foetussen in
allerlei stadia van ontwikkeling. Het allereerste begin van leven.
Jezus, die voorvoelt dat hij binnenkort zal gaan sterven, kijkt naar het leven dat nog geboren
moet worden. Dat zo kwetsbaar en fragiel is als een wolk. Bloedrood mengt zich met
kuikengeel tot oranje. Iets in zijn de houding verraadt mededogen, alsof hij toekomstige
generaties wil behoeden voor het lot dat hem te wachten staat.

Het prille begin en het eind van een leven, Dumas weet het op een fascinerende manier te
combineren en vast te leggen. En door de discipelen te ‘vervangen’ door foetussen krijgt het
avondmaal ook een heel andere toonzetting en blikrichting. Niet naar wat is geweest, maar
naar wat nog moet komen. Het avondmaal kleur niet donker en rood, maar haast
lenteachtig oranje.

Dit werk van Dumas ontstond over 6 jaar tijd. In een interview vertelt ze dat ze aanvankelijk
het laatste avondmaal in nogal traditionele setting had geschilderd; Jezus met zijn discipelen,
stuk voor stuk mannen die haar deden denken aan haar opa, vader en broers, wijnboeren in
Zuid-Afrika. Maar het werk bevredigde haar niet, en ze zette het weg om het pas enige jaren
later weer tevoorschijn te halen en helemaal over te schilderen. Inmiddels was ze moeder
geworden en het moederschap had haar veranderd. En daarmee ook haar haar blik op het
Laatste Avondmaal. ‘‘Jezus’, zegt ze, “is uit een vrouw geboren. Hoe angstig is het wel niet
om een nieuw leven in de wereld te brengen? Wat is de toekomst van hen die nog geboren
gaan worden? Hebben ze nog wel toekomst?”